مسعود راڻا — ميرپورخاص جو اهو سپوت، جنهن جو آواز سرحدن کان اڳتي پهتو

*مسعود راڻا — ميرپورخاص جو اهو سپوت، جنهن جو آواز سرحدن کان اڳتي پهتو*

*ڪالم: جاويد صديقي، صحافي ڪراچي*

پاڪستاني فلمي موسيقي جي تاريخ ۾ ڪي آواز اهڙا به آهن، جيڪي رڳو گيت نٿا ڳائين، پر پنهنجي دور جي يادن، جذبن، احساسن ۽ محبتن کي ايندڙ نسلن لاءِ محفوظ ڪري ڇڏين ٿا. مسعود راڻا به اهڙي ئي منفرد ۽ باڪمال آواز جو نالو آهي، جنهن اردو، پنجابي، سنڌي، قومي ۽ غير فلمي گيتن وسيلي پاڪستاني موسيقي جي افق تي پنهنجي هڪ الڳ سڃاڻپ قائم ڪئي.مسعود راڻا 6 آگسٽ 1941ع تي ميرپورخاص، سنڌ ۾ هڪ راجپوت آبادگار خاندان ۾ پيدا ٿيا. سندن والد چوڌري احمد علي راڻا وچولي طبقي جي زميندارن سان تعلق رکندا هئا. سنڌ ۾ نهري نظام جي قيام کان پوءِ سندن خاندان جالندھر مان لڏي اچي ميرپورخاص ۾ مستقل طور آباد ٿيو. اهڙيءَ طرح مسعود راڻا جي جنم ڀومي ئي نه، پر سندن شخصيت ۽ فني تربيت جي شروعات به سنڌ جي انهيءَ زرخيز ڌرتيءَ تان ٿي، جنهن اڳتي هلي پاڪستان کي هڪ نامور گلوڪار عطا ڪيو. مسعود راڻا ثانوي تعليم گورنمينٽ هاءِ اسڪول ميرپورخاص مان حاصل ڪئي، جڏهن ته اعليٰ ثانوي تعليم شاهه عبداللطيف ڪاليج ميرپورخاص مان مڪمل ڪئي. شاگرديءَ واري زماني ۾ ئي سندن آواز ۽ ڳائڻ جي صلاحيت نمايان ٿيڻ لڳي. سندن استادن سندن فني صلاحيت کي محسوس ڪيو ۽ کين ڀرپور همٿ افزائي ڏني. الله پاڪ کين هڪ غير معمولي، پُراثر ۽ گونجدار آواز عطا ڪيو هو. شروعاتي دور ۾ هو برصغير جي عظيم گلوڪار محمد رفيع جي ڳايل گيتن جي نقل ڪندا هئا ۽ ان ۾ به کين خاص مهارت حاصل هئي. تنهن هوندي به گائڪيءَ جي فن ۾ سندن ڪو باقاعده استاد نه هو. سندن اصل تربيت شوق، مسلسل مشق، مشاهدي ۽ محنت وسيلي ٿي. ميرپورخاص ۾ شام ٿيندي ئي هو پنهنجن دوستن غلام قادر ۽ بلاول بيلجيم سان گڏ غريب آباد گوشت مارڪيٽ جي سامهون واقع لال محمد بلوچ جي سائيڪل جي دڪان تي گائڻ ۽ ساز وڄائڻ جي مشق ڪندا هئا. اها ننڍڙي جاءِ ٽن نوجوانن جي خوابن ۽ فن جي آبياريءَ جو مرڪز بڻجي وئي. وقت ثابت ڪيو ته اها معمولي محفل نه هئي؛ ان ئي محفل مان ٽن مختلف فنڪاراڻن رستن جنم ورتو. مسعود راڻا گائڪيءَ جي دنيا ۾ بلند مقام حاصل ڪيو، بلاول بيلجيم بينجو وڄائڻ جو استاد سڏجڻ لڳو، جڏهن ته غلام قادر سنڌي گائڪيءَ ۾ وڏو نالو پيدا ڪيو. غلام قادر، سيد مرتضيٰ ڊاڊائيءَ جو ڪلام: "زهر کي به زم زم ڪري پي ڏٺو سين، مرڻ کان اڳ ئي مري مون ڏٺو سين” ڳائي لازوال شهرت حاصل ڪئي.
*ريڊيو کان فلمي دنيا تائين*
مسعود راڻا جي خاندان ۾ ان کان اڳ گائڻ وڄائڻ جي ڪا روايت موجود نه هئي. ان ڪري شروعات ۾ سندن والد سندن گائڪيءَ جي حق ۾ نه هئا. پر جڏهن اسڪول ۽ ڪاليج جي قومي ڏينهن ۽ ٻين تقريبن ۾ استادن سندن آواز ۽ فن جي تمام گهڻي تعريف ڪرڻ شروع ڪئي ته والد به خاموش ٿي ويا. شايد کين احساس ٿي ويو هو ته سندن پٽ جو شوق محض شوق نه، پر هڪ غير معمولي صلاحيت آهي. 1955ع ۾ حيدرآباد ۾ ريڊيو پاڪستان جو آغاز ٿيو ته مسعود راڻا ريڊيو تي گائڪيءَ لاءِ چونڊجي ويا. اهو سندن فني زندگيءَ جو اهم موڙ هو. ان زماني ۾ ڪراچيءَ ۾ سالياني نمائشون پڻ منعقد ٿينديون هيون، جتي گلوڪاري ۽ ٻين فنن جا مظاهرا ٿيندا هئا. مسعود راڻا انهن پروگرامن ۾ پڻ پنهنجي آواز جو جادو جاڳائيندا هئا. ساڳئي دور ۾ پاڪستان جي فلمي صنعت به پنهنجا قدم مضبوط ڪري رهي هئي. مسعود راڻا کي پهريون ڀيرو فلم "انقلاب” ۾ گيت ڳائڻ جو موقعو مليو. ان کان پوءِ فلم "بنجارن” ۾ پڻ گيت ڳايائون، پر سندن آواز کي حقيقي عوامي مقبوليت فلم "شرارت” جي گيت: "اي دل تجھے اب ان سے یہ کیسی شکایت ہے” سان حاصل ٿي. ان کان پوءِ پنجابي فلم "ڊاچي” جو مشهور گيت: "تانگے والا خير منگدا” سندن مقبوليت کي هڪ نئين اوچائيءَ تي پهچايو. ان کان پوءِ ڪاميابيءَ جا دروازا سندن لاءِ کلندا ويا ۽ ڏسندي ئي ڏسندي مسعود راڻا اردو ۽ پنجابي فلمي موسيقيءَ جا مقبول گلوڪار بڻجي ويا. فلم "هم راهي” جا ست گيت ڳائڻ کان پوءِ سندن شهرت عروج تي پهچي وئي. اردو، پنجابي ۽ سنڌي گائڪي مسعود راڻا صرف اردو ۽ پنجابي فلمي گيت نه ڳايا، پر سنڌي زبان ۾ پڻ پنهنجي آواز جو جادو جاڳايو. سندن ڪجهه سنڌي گيت ۽ غير فلمي نغما پڻ مقبول ٿيا. سندن سنڌي گيتن ۾: "مهمان آهيون، هليا وينداسين، هي ديس ڇڏيندا سين” ۽: "سنڌڙي آ، هي سهڻي سنڌڙي آ” قابل ذڪر آهن. غير فلمي نغمن ۾ ناصر ڪاظميءَ جو: "خيالِ ترکِ تمنا نه ڪري سگهيو تون به، ادا سين جو مداوا نه ڪري سگهيو تون به” ۽ صوفي تبسم جو: "دل کي جڏهن بيڪلي ناهي ٿيندي، زندگي، زندگي ناهي ٿيندي” به سندن آواز ۾ خاص اهميت رکن ٿا.
*وطن سان محبت جي آواز*
مسعود راڻا جي آواز صرف عشق ۽ محبت جي گيتن تائين محدود نه هئي. هنن قومي جذبي کي به پنهنجي آواز وسيلي ماڻهن تائين پهچايو. سندن مشهور قومي نغمن ۾: "ساتھيو مجاهدو جاڳ اٿيو آهي سارو وطن” "اي وطن، اسين تنهنجي شمع جا پروانا آهيون” ۽: "ملت جو پاسبان آهي محمد علي جناح” جهڙا نغما شامل آهن. انهن نغمن مسعود راڻا جي آواز کي صرف فلمي دنيا تائين محدود نه رکيو، پر قومي جذبي ۽ اجتماعي يادگيريءَ جو حصو بڻائي ڇڏيو.
*سوين فلمون ۽ سوين گيت*
مسعود راڻا ٽن سون کان وڌيڪ فلمن ۾ ڇهن سون کان وڌيڪ گيت ڳايا. انهن مان اڌ کان وڌيڪ گيت پنجابي زبان ۾ هئا. انهيءَ نسبت سان کين پاڪستاني فلمي تاريخ جي انهن نمايان گلوڪارن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو، جن سڀ کان وڌيڪ پنجابي گيت ڳايا. سندن ڪيترائي گيت ريڊيو تي ڊگهي عرصي تائين عوام جي پسنديده گيتن ۾ شامل رهيا. فلم "مے خانه” جو گيت: "جان کہه کے جو بلایا تو برا مان گئے” 1964ع ۾ ريڊيو سيلون تي به گهڻي عرصي تائين مقبول رهيو. سندن ٻين يادگار گيتن ۾: "تم ئي آهيو محبوب منهنجا، مان ڇو نه توسان پيار ڪريان” "منهنجو خيال آهين تون، منهنجي آرزو آهين تون” "اڄ اسين حالِ دل ٻڌائينداسين” "منهنجو محبوب اچي ويو” "هي مڃيو ته تون دلربا نازنين آهين” "هي وعدو ڪيو ته محبت ڪنداسين” "او منهنجا شوخ صنم” "فسانو دل جو مختصر آهي” "تنهنجي ياد اچي وئي، غم خوشيءَ ۾ بدلجي ويا” "همت نه هار، ڪڏهن هڪ جهڙو وقت نٿو رهي” "باهه لڳائي لڪي ويندڙ، ٻڌ منهنجو افسانو” ۽ "مرجهايل گلن جو قسم” جهڙا گيت شامل آهن. پنجابي گائڪيءَ ۾ به سندن آواز هڪ منفرد رنگ پيدا ڪيو: "عاشقاں توں سهڻو مکڙو لڪان لئي، سجناں نے بوهي اڳيان چِڪ تان لئي” ۽: "ربا، ڏسي ورتو تنهنجو مان جهان” جهڙا گيت اڄ به سندن فني سڃاڻپ جو حصو آهن.
*نگار ايوارڊ — فن جو اعتراف*
مسعود راڻا جي گائڪيءَ کي رڳو عوامي پذيرائي ئي نه ملي، پر فلمي دنيا پڻ سندن فن جو اعتراف ڪيو. کين بهترين گلوڪار جو نگار ايوارڊ ٻه ڀيرا مليو. پهريون ڀيرو 1965ع ۾ فلم "مجاهد” جي قومي گيت: "ساتھيو مجاهدو جاڳ اٿيو آهي سارو وطن” لاءِ نگار ايوارڊ ڏنو ويو. ٻيو ڀيرو 1971ع ۾ فلم "آنسو” جي گيت: "تنهنجي بنا ائين گهڙيون گذريون، ڄڻ صديون گذري ويون” لاءِ بهترين گلوڪار جو نگار ايوارڊ حاصل ڪيائون. اهي اعزاز ان ڳالهه جو ثبوت هئا ته مسعود راڻا جي آواز عوام جي دلين سان گڏ فني دنيا ۾ پڻ پنهنجو مضبوط مقام پيدا ڪيو هو.
*خوبصورت شخصيت، پر اداڪاريءَ ۾ ڪاميابي نه ملي*
مسعود راڻا صرف خوش آواز ئي نه هئا، پر انتهائي وجيهه ۽ پرڪشش شخصيت جا مالڪ پڻ هئا. شايد انهيءَ سبب کين فلم "شاهي فقير” ۾ هيرو جو ڪردار به ڏنو ويو. ساڳيءَ طرح پنجابي فلم "دو مُٽياريان” ۾ هنن سائڊ هيرو جو ڪردار ادا ڪيو. پر اداڪاريءَ جو اهو سفر سندن گائڪيءَ وانگر ڪامياب نه ٿي سگهيو ۽ ٻئي فلمون ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون. شايد قدرت کين اداڪار نه، پر آواز جو فنڪار بڻائي موڪليو هو؛ ڇو ته جنهن مقام تائين سندن آواز پهتو، اهو مقام اداڪاري وسيلي حاصل ڪرڻ شايد سندن نصيب ۾ نه هو.
*ميرپورخاص — شهرت کان وڌيڪ نسبت جي سرزمين*
مسعود راڻا لاءِ ميرپورخاص رڳو جنم ڀومي نه، پر سندن سڃاڻپ جو حصو هو. حيرت جي ڳالهه اها آهي ته ايتري وڏي شهرت باوجود هنن ميرپورخاص ۾ عام ماڻهن جي سامهون پنهنجي فن جو باقاعده مظاهرو ڪڏهن نه ڪيو. البته 1973ع ۾ ميرپورخاص جي ڊپٽي ڪمشنر منظر اڪبر جي دعوت تي هو ٻوڏ متاثرن لاءِ امدادي فنڊ گڏ ڪرڻ ميرپورخاص آيا. ٿرپارڪر جيمخاني ڪلب ۾ محدود سطح تي رڳو ڪلب جي ميمبرن لاءِ هنن پنهنجي فن جو مظاهرو ڪيو ۽ ان مان حاصل ٿيندڙ رقم ٻوڏ متاثرن جي امدادي فنڊ ۾ جمع ڪرائي. اهو واقعو مسعود راڻا جي شخصيت جي ان پاسو کي اجاگر ڪري ٿو، جنهن ۾ فن سان گڏ سماجي احساس به موجود هو. ميرپورخاص ۾ مسعود راڻا جو خاندان لال پاڙو ۽ ڍولڻ آباد ٻنهي علائقن ۾ آباد هو. سندن ڀائرن ۽ ڀينرن جي شادين جي موقعن تي سندن ساٿي فنڪار، جن ۾ مالا ۽ احمد رشدي جهڙا مشهور نالا پڻ شامل هئا، شريڪ ٿيا هئا. پر اهي شرڪتون پڻ خانداني تقريبن تائين محدود رهيون. هڪ ملاقات، جيڪا اڄ به ياد آهي 1993ع جو ذڪر آهي. هڪ ڏينهن مون مسعود راڻا کي ڍولڻ آباد روڊ جي فٽ پاٿ تي پنڌ ڪندي ريلوي اسٽيشن ڏانهن ايندي ڏٺو. مان به ساڳئي فٽ پاٿ تي سامهون کان پنڌ ڪري اچي رهيو هئس. منهنجو رخ سندن طرف هو. هو اڇي ڌارين واري شرٽ ۽ ڪاري پتلون ۾ ملبوس هئا. اڄ جي ماڻهن لاءِ شايد هو صرف هڪ عام شخص هئا، پر مان کين فوراً سڃاڻي ويس. پنهنجي هڪ بي اختيار ڪيفيت ۾ مون کيس سلام ڪيو. هنن به پنهنجي مخصوص، کرج ڀري ۽ ڌيمي آواز ۾ منهنجي سلام جو جواب ڏنو ۽ حيرت ڀري انداز ۾ اڳتي وڌي ويا. شايد سندن ذهن ۾ اهو سوال پيدا ٿيو هجي ته: "منهنجي پنهنجي اباڻي شهر ۾ مون کي سڃاڻڻ وارو هي شخص آخر ڪير آهي؟ "اها ملاقات چند لمحن جي هئي، پر منهنجي لاءِ اهي چند لمحا پاڪستاني موسيقيءَ جي هڪ پوري تاريخ سان ملاقات جي برابر هئا. وقت گذرندو رهيو. مسعود راڻا جي آواز جا گيت فلم، ريڊيو ۽ رڪارڊن ۾ محفوظ رهيا، پر هو پاڻ 4 آڪٽوبر 1995ع تي هن فاني دنيا مان لاڏاڻو ڪري ويا. اڄ جڏهن پاڪستاني فلمي موسيقيءَ جي تاريخ جا ورق اٿلايون ٿا ته مسعود راڻا جو نالو هڪ اهڙي گلوڪار طور سامهون اچي ٿو، جنهن پنهنجي آواز سان ڪيترين ئي نسلن کي متاثر ڪيو. هنن محبت جا گيت ڳايا، درد جا نغما ڳايا، وطن سان محبت جا ترانا ڳايا ۽ سنڌي زبان ۾ به پنهنجي آواز جو تحفو ڏنو. پر شايد مسعود راڻا جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ اها آهي ته: هو ميرپورخاص جي مٽيءَ مان اڀرندڙ اهو آواز هو، جيڪو سڄي پاڪستان جي دلين تائين پهتو. انسان دنيا مان هليو ويندو آهي، پر آواز باقي رهجي ويندو آهي. ۽ ڪجهه آواز وقت سان پراڻا ناهن ٿيندا؛ اهي يادگيرين ۾ وڌيڪ گهرا ٿيندا ويندا آهن. مسعود راڻا به اهڙو ئي هڪ لازوال آواز هو. الله پاڪ مرحوم جي مغفرت فرمائي، کين پنهنجي رحمت ۾ جاءِ عطا فرمائي ۽ سندن فني خدمتن کي اسان جي قومي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ هميشه زنده رکي.آمين.